رخت ها را بکنیم : آب در یک قدمی است ...

سعید و افتخاری

چند وقتی بود , مخملباف فکرمو مشغول کرده بود , اینکه چه چیزی در فیلم هایش وجود دارد که ما اون فیلم ها را یا می پسندیم و از کنار آنها می گذریم و یا اینکه چنان برخورد میکنیم که گویی دشمن خونی ماست مهمترین رگه هایی که  در فیلم هایش برجا میماند از تفکرات سیاسی وی است چه آن فیلم هایی که دهه 60 و قبل از آن از وی دیدیم که به عنوان سینما گری اصول گرا مشغول به فعالیت بود و چه فیلم هایی که در اواخر دهه 60 و در دهه 70 به عنوان سینماگری نسبیت گرا به خلق آثار دست زد به مانند :

 نوبت عاشقی و شب ها زاینده رود  و ... ویا ساخت فیلم هایی چون  گبه که در زمان ریاست جمهوری آقای خاتمی شکل گرفت که چندان هم مورد استقبال قرار نگرفت .

شیوه کارگردانی و دکوپاژ مخملباف در بیشتر فیلم هایش به یک سبک و سیاق است به مانند استفاده از افراد نابازیگر در اکثر فیلم هایش ویا طراحی صحنه خیلی ساده و یا دیالوگ های فاقد اثر پذیری

و تنها چیزی را که میتوان در بیشتر فیلم هایش یافت درون مایه و جانمایه اثر استحتی اگر این اثر که در بطن فیلم وجود دارد ناشی از تفکرات خود مخملباف بوده باشد و مربوط به جامعه و عرف نباشد به مانند فیلم هایی چون  شب های زاینده رود و نوبت عاشقی .

بنده طرفدار هیچ سمت و سویی نیستم ( البته طالب این حکوت هستم نه به هیچ وجه پهلوی ) و نمیخواهم مخملباف را به مانند کسی که وی را در مقاله ای نماد سقوط یک نسل دانست و یا به مانند استاد گرامی , سید شهیدا اهل قلم ,آقا مرتضی آوینی که در مورد دو فیلم شب های زاینده روز و نوبت عاشقی مخملباف او را به مانند دانشجویان بی استعداد سینما بدانم , فقط میخوام چیزی را پیدا کنم که توانست یک اثری را هر چند دارای نقاط ضعف و قوت , خلق کند .

و ترجیحا برای این کار فیلم شب های زاینده رود را در نظر میگیرم .

داستان فیلم در سه دوره خلاصه میشود _ محمد علاقه مند ( استاد دانشگاه ) همراه همسرش پوران قبل از انقلاب در کنار پل خواجو تصادف کرده و چون هیچ کسی آنها را کمک نمیکند پوران فوت کرده و محمد علاقه مند فلج میشود... زمان میگذرد و در بحبوحه انقلاب محمد صحنه ای را از کنار پنجره اتاق میبیند , اینکه انقلابی تیر خورده و به زمین ای افتد و 4,5 نفر برای کمک وی شتابان می آیند و زمانیکه وی را از زمین بلند میکنند با شلیک اسلحه ای همه آنها کشته میشوند ... پس از انقلاب محمد علاقه مند باز از همان نظرگاه , اتفاقی را که سال ها قبل برای  خود و همسرش رخ داده بود را تماشا میکند و ...

داستان شب های زاینده رود روایت استاد دانشگاهی است که نه دوستار فاشیست است و نه دموکراسی بلکه فسلسفه وی  عشق است , او عاشق هم وطنانش , عاشق همسرش , عاشق زندگی اش است .

داستان فیلم بسیار مایوس کننده و دلسرد است به یاد بیاورید بیمارستانی را که سایه

 ( دختر محمد علاقه مند ) در آن کار مکند , جایگاه افرادی است که خود کشی کرده اند و در آن مکان

شست و شو معده میشوند و استفراغ میکنند ...

نکته ای را شهید آوینی در این مورد ذکر کرده اند که خالی از لطف نمیدونم آنرا مطرح کنم ." خود کشی زمانی برای فرد اتفاق می افتد که مجبور باشد و به حد جبر رسیده باشد و جبر را چه چیزی ایجاد میکند ؟ موقعی افراد است که جبر را برای آنها ایجاد میکند " و این در مورد افرادی که برای خود کشی آنجا آمده انداصلا صادق نیست اینکه مادری که خود کشی کرده و دلیل آنرا شهادت فرزندش میداند و یا جوانی که پس از سه بار خود کشی خود به آنجا آمده و دلیل آنرا هم بیزاری از تمام زن ها میداند و یا سرهنگی که خسته شده  و ....  میبینیم که این افراد واقعا از سر جبر خود کشی نکرده اند و یا اینکه شاید خود , خودکشی را قسمتی از رشد و تکامل خود میدانند !

بیانی که مخملباف شروع کرد این را نشان میدهد که ایرانیان عاشق نیستند و عشق را نمیفهمند رجوع به تصادف هایی که در دو دوره رخ میدهد شاید برای بسیاری از ما یک چنین صحنه هایی رخ داده باشد ولی این مسائل دال بر نبودن عشق نیست شاید دلیل بر ترس افراد در آن موقعیت باشد کمااینکه وقتی ما صحنه به قتل رسیدن آن چند جوان در دوره انقلاب را میبینیم , متوجه این مسئله میشویم که در آن زمان طرز تفکر آدم ها و ایده آل های آنان و همچنین آرمان هایشان تغییر کرده و خود میخواستند از بند رها شوند و کسی که یک همچنین نیت پاک و آرمانی  مستحکم دارد , دیگر ترس برایش معنا ندارد .

و یا جو دانشگاه در دوره انقلاب که پسر ها همه جلو نشستند و دختر ها تماما پشت و ما همین کلاس را در قبل از انقلاب دیدیم که به صورت مختلط بود , مخملباف با ایجاد چنین صحنه ای دو منظور داشته است یک اینکه با تغییر آرمان ها و عقاید یک جور حس ناموس پرستی قوی در دل افراد ایجاد شد و اینکه به دشمن و حتی افراد اجازه این را نمیدهند که با ناموس آنها بد رفتاری شود شاید این نمای کلاس موید همین نظر باشد  و یا دوم اینکه مخملباف میخواسته بیان کند که جامعه مرد سالار ایران از بعد از انقلاب ایجاد شده که این نظر به وضوح قابل رد میباشد چرا که با رجوع به تاریخ گذشته مخصوصا در دوره قاجار و پهلوی اول میتوان رد جامعه مرد سالار را گرفت نه با وقوع انقلاب اسلامی . البته بنده امیدورام که نظر اول , منظور مخملباف بوده باشد .

مخملباف در این فیلم استراتژی خاصی ندارد , نه به نفع طاغوت حرف میزنذ و نه از جمهوری اسلامی دم میزند و یا اگر از هر کدام بحثی به میان میاورد بلافاصله با بیانی , عکس العمل به گفته خود نشان میدهد . در نمایی مشاهده میکنیم که دوربین در یک دالان تاریک یک نمای لانگ شات از فضای بیرون میگیرد و بعد دوربین آهسته حرکت میکند وبه روشنایی میرسد و زمانیکه به روشنایی رسید متوجه میشویم که در قبرستان هستیم .

یکی دیگر از مسائلی که در فیلم مطرح است , طرح مسئله آزادی است که بارها از زبان سایه شنیده میشود که من آزاد نیستم و میخواهم یک بار هم که شده آزادی را تجربه کنم در صحنه ای که دختر در اتاق بسته نشسته دوربین از پشت پنجرا هواکش که مانند میله های زندان است , مکث کرده و ما از زبان سایه میشنویم که اسن یه جبره بزار یه بار هم خودمون انتخاب کنیم , کات به بحبوحه انقلاب ....

عکس العمل و قرینه این حرف را سال ها بعد ( پس از انقلاب ) از زبان سایه میشنویم _ زمانیکه با نامزد سابقش صحبت میکند _ اینکه مردها خیلی آزادند و زن ها مثل مردها نیستند , مردها نیتونند هر زنی را انتخاب کنند و بعد با وجود همسر خویش با هر زن دیگری رابطه برقرار کنند .

ما میتوانیم تضاد گفته های سایه را ملاحظه کنیم البته میتوانیم این طور توجیه کنیم که

 شرایط بستگی به موقعیت دارد ...

گفته سایه قابل انتقاد است البته نه به خاطر اینکه نگارنده جنس مذکر میباشد بلکه به این دلیل که اگر آدم بخواهد خلاف باشد دیگر فرقی ندارد که مرد باشد یا زن کمااینکه این اتفاق را باز هم در صدر اسلام و هم در دوران سابق و معاصر دیده و شنیده ایم .

کسی معنای آزادی را میفهمد و درک میکند که طعم تلخ جبر را چشیده باشد .

در هر حال بنده این فیلم را دوست دارم شاید به دو دلیل : شاید دلیل آن بازی استاد بزرگوار و مرد هزار حنجره دوبله ایران , منوچهر اسماعیلی باشد و یا شاید هم قسمتهایی از فیلم که تاثیر زیادی به روی من گذاشت دلیل بر این شود که بنده این فیلم را دوست بدارم .

فیلمشناسی محسن مخملباف :

توبه نصوح (1361)

استعاذه (1362)

دو چشم بی سو  (1362)

بایکوت (1364)

دستفروش (1365)

عروسی خوبان (1367)

بای سیکل ران (1367)

نوبت عاشقی(1369)

شبهای زاینده رود  (1369)

ناصرالدین شاه ... (1370)

هنرپیشه (1371)

سلام سینما (1373)

گبه (1374)

نون و گلدون (1374)

سکوت (1376)

سفر قندهار (1379)

الفبای افغان (1380)

سکس و فلسفه (1383)

دوستان برای دیدن عکس های محسن مخملباف به لینک های زیر مراجعه فرمایند

 تصویر 1

 تصویر 2

 تصویر 3

 تصویر 4

 تصویر 5

موفق و موید باشید